કઠોપનિષદ

द्वितीय अध्याय | द्वितीय वल्ली
બીજો અધ્યાય - બીજી વલ્લી

પરમાત્મા વિશે

पुरम् एकादश द्वारम् अजस्यावक्रचेतस: ।
अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तश्च विमुच्यते ॥ एतद् वै तत् ॥१॥
puram ekadasha dvaram ajasy avakra-chetasah ।
anushthaya na shochati vimukta shcha vimuchyate ।
etad vai tat ॥1॥

એકાદશ દ્વારતણી કાયા, પ્રભુની નગરી તે તો છે,
તેને પામી પ્રભુને પામે તે જન મુક્ત બની જાયે. ॥૧॥
*
हंसः शुचिषद् वसुरन्तरिक्षसद् होता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् ।
नृषद् वरसदृतसद् व्योमसदब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत् ॥२॥
hamsah shuchishad vasur antarikshasad
hota vedishad atithir duronasat ।
nrushad varasad ritasad vyomasad
abja goja rutaja adrija rutam bruhat ॥2॥

જે પરબ્રહ્મ પરમધામી છે તે જ રહે છે આકાશે,
તે જ હમેશાં ગૃહસ્થ ઘરમાં અતિથિ બનીને આવે છે;
યજ્ઞમહીં છે અગ્નિ તેજ, ને હોતા પણ તે છે સાચે,
મનુષ્યરૂપે, જલપર્વતમાં, તે જ સત્ય સઘળે ભાસે. ॥૨॥
*
ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति ।
मध्ये वामनमासीनं विश्वेदेवा उपासते ॥३॥
urdhvam pranam unnayaty apanam pratyag asyati ।
madhye vamanam asinam vishve deva upasate ॥ 3॥

પ્રાણ ઉપર લૈ જાય તે અને અપાનને નીચે ઠેલે,
હૃદયમહીં રે’છે તે પ્રભુજી, દેવ ઉપાસે છે તેને. ॥૩॥
*
अस्य विस्त्रंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिन: ।
देहाद्विमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते ॥ एतद् वै तत् ॥४॥
asya visram-samanasya sharira-sthasya dehinah ।
dehad vimuchya-manasya kim-atra parishishyate ।
etad vai tat ॥ 4॥

જીવાત્મા આ શરીરમાંથી જ્યારે નિકળી જાયે છે,
ત્યારે કોણ રહે છે તેમાં, મૃત્યુ બધાયે જાણે છે;
નચિકેતા ! તે વખતે તેમાં પરમાત્મા આ વાસે છે,
જડ ને ચેતન બધામહીં આ પરમાત્મા તો વ્યાપે છે. ॥૪॥
*
न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन ।
इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ ॥५॥
na pranena na apanena martyo jivati kashchana ।
itarena tu jivanti yasmin etau upashritau ॥ 5॥

પ્રાણથકી જીવે ના કોઈ, અપાનથી ના જીવે છે,
જેમાં પ્રાણ અપાન રહે તે પ્રભુથી સઘળાં જીવે છે. ॥૫॥