અંધકારના આવરણને આજુબાજુ બધેથી ભેદીને સૂર્યના પાવન પ્રકાશનું પ્રાકટ્ય થયું. પંખી પ્રસન્નતામાં પોકારી ઊઠ્યાં, દ્રુમ ડોલી ઊઠ્યાં, ને પત્રો તથા પુષ્પો પર બેઠેલાં તુષારબિંદુ એના આહલાદથી આપ્લાવિત થઇને ખરી પડ્યાં. એનું અવલોકન કરીને કોઇક કવિનું હૃદયબીન બોલી ઊઠ્યું : અંધકારથી ડરવાનું શું કારણ છે ? અંધકાર વિના અજવાળું છે જ ક્યાં ? પ્રકાશના પાવન પ્રકટીકરણ માટે અંધકાર અનિવાર્ય છે.
તાપે તપેલી ધરતી આકુળવ્યાકુળ થઈને અંતરના અંતરતમમાંથી પોકારી ઊઠી, ત્યારે વાદળ એની વહારે આવ્યાં, ને વરસાદની અમીધારાનો આરંભ થયો. વ્યાકુળતાને વિસારીને પૃથ્વીનો પ્રાણ થોડી વારમાં પાછો પ્રસન્ન પ્રસન્ન થઈ ગયો. આની ઝાંખી કરીને કોઈક કલાકારના કોમળ કાળજામાંથી શબ્દાવલિ છૂટી : વ્યથાથી વિહવળ થવાનું શું કારણ છે ? તાપ વિના છાયા છે જ ક્યાં ? જે સહે છે તે જ શાંતિ મેળવે છે, ને વિપત્તિને વેદનાની વિષ વરાળ વેઠે છે, તે જ સુધામાં સ્નાન કરે છે. તાપ તેમજ વેદના છાયા તેમજ શાંતિ માટે અત્યંત અનિવાર્ય છે.
નિરાશ થયેલા ને જીવનના ઝંઝાવાતથી ને ઝેરથી તપીને આકુળવ્યાકુળ બનેલા માનવે એ બે દ્રશ્યો જોયાં ત્યારથી એ આશાથી અલંકૃત થયો, એનો શોક શાંત થયો ને જીવન પ્રત્યેનો એનો પ્રેમ તથા વિશ્વાસ વધી ગયો.
- શ્રી યોગેશ્વરજી
* * *
अंधकार के आवरण के आसपास सभी दिशाओं को भेदकर प्रभाकर के पावन प्रकाश का प्राकट्य हुआ । पक्षी प्रसन्नता से पुकार उठे, द्रुम डोल उठे, और पत्र तथा पुष्पदल के तुषारबिंदु उसके आह्लाद से आप्लावित बनकर ढल पडे । उसका अवलोकन करके किसी कवि की हृदय-बीन बज उठी – अंधकार से डरने का क्या कारण है ? अंधकार के बिना उजाला कहाँ है ? प्रकाश के पावन प्रकटीकरण के लिये अंधकार अनिवार्य है ।
ताप से संतप्त धरती आकुल-व्याकुल होकर अंतर के अंतरतम से पुकार उठी, तब बादल उसकी मदद को आये और वर्षा की अमीधारा का आरंभ हुआ । व्याकुलता की विस्मृति करके पृथ्वी का प्राण स्वल्प समय में ही प्रसन्न-प्रसन्न हो गया । उसकी झाँकी करके किसी कलाकार के कोमल कलेजे में से शब्दावली छूटी – ‘व्यथा से विह्वल होने का क्या कारण है ? ताप के बिना छाया है ही कहाँ ? जो सहता है, वही शान्ति लाभ करता है; और जो विपत्ति तथा वेदना का विषपान करता है, वही सुधासिन्धु में स्नान करने का सौभाग्य पाता है । ताप तथा वेदना, छाया तथा शान्ति के लिये अत्यंत अनिवार्य है।’
निराश बने और जीवन की झंझा और जहर से संतप्त, आकुलव्याकुल हुए मानव ने उन दोनों दृश्यों का अवलोकन किया, तबसे वह आशा से अलंकृत हुआ; उसका शोक शान्त हो गया और जीवन के प्रति उसका प्रेम और विश्वास बढ़ गया ।